بیع و شرط یعنی : فرد شیئی را مثل منزل ، ماشین ، مغازه ، ابزار کار ... به شخصی بفروشد و شرط‌کند که اگر تا فلان مدّت معیّن قیمت آن را به او پس دهد بتواند معامله را فسخ نماید و شیء فروخته شده را پس بگیرد.

به عنوان نمونه بیع و شرط در منزل را بررسی می‌كنیم : صاحب خانه منزلش را به شخصی می‌فروشد به همان قیمت که پول پیش می‌گیرد ( مثلاً ده میلیون تومان ) و شرط می‌کند که اگر ازتاریخ فلان تا تاریخ فلان یا تا مدّت مثلاً 2 سال پول پیش ( قیمت منزل ) را به او یا وکیلش ‌پس دهد حق فسخ داشته باشد و بتواند خانه فروخته شده را پس بگیرد.

حكم شرعی بیع و شرط :

آیات عظام : سیستانی ، خویی ، گلپایگانی ، اراكی ، فاضل ، بهجت ، تبریزی ، وحید خراسانی ، صافی گلپایگانی  : قرار داد مذكور صحیح است به شرط اینكه

الف. فروشنده و خریدار قصد جدّی معامله داشته باشند مثلاً فروشنده واقعاً حاضر باشد منزلش را که پنجاه میلیون تومان ارزش دارد به ده میلیون تومان بفروشد و بیع و شرط نماید 

 ب .  معامله عرفاً سفهی نباشد.

 

آیات عظام : مرحوم امام ، مقام معظم رهبری ، نوری همدانی : قرار داد مذكور صحیح است به شرط اینكه فروشنده و خریدار قصد جدّی معامله داشته باشند و این قرار داد سفهی نبوده و عرفاً حیله برای فرار از ربا محسوب نشود و‌گرنه معامله مذكور محكوم به بطلان است .

سؤال: شخصی منزل ده میلیون تومانی را به یک میلیون تومان به صورت بیع و شرط فروخته تا در وقت معیّن حق فسخ داشته باشد اگر سر موعد نتوانست پول را حاضر کند یا فراموش‌کرد فسخ کند آیا بعد از ان تاریخ خیار غبن دارد؟

جواب : خیر ، خیار غبن ندارد.

سؤال: شخصی چهار دانگ از ماشین خود را در دو نوبت به فاصله 5 ماه به بیع و شرط فروخته است ، زمان انقضای حق فسخِ فروشنده در هر دو معامله در یک زمان است ، اکنون فروشنده پول دو دانگ را داده ، نسبت به دو دانگ دیگرکه نتوانسته پولش را بدهد مشتری می‌گوید : دودانگ ماشین مال من است یا خود شما بخرید یا به دیگری می‌فروشم ، اما فروشنده می‌گوید : فقط پولی را که برای خرید داده‌ای می‌دهم با اجاره مدّت بعد از انقضاء ، لطفاً نظر مبارک را در مورد مسأله فوق بیان فرمایید. 

جواب: در فرض سؤال در صورتی‌که معامله به نحو صحیح و شرعی واقع شده است بعد از انقضای مدّت خیار، نسبت به دو دانگ معامله لازم است و اختیار فروش این دو دانگ با مشتری است و فروشنده حق اجبار نسبت به خریدار ندارد و در نزاع موضوعی مرافعه شرعیه لازم است.


نکات مهم قرار داد بیع و شرط :

1-   قصد‌جدّی معامله نماید‌یعنی‌فروشنده حاضر باشد منزل مثلاً ده میلیون تومانی را به یک میلیون بفروشد، نه آنکه معامله صوری و غیر‌واقعی باشد.

2-   مدّت و مهلت حق فسخ را در بیع و شرط کاملاً معیّن نمایند ، چه این مدّتِ زمانی متصل به عقد باشد چه منفصل باشد.

3-   سعی نمایند مدّت حق‌فسخ را طولانی قرار دهند تا فروشنده فرصت‌کافی برای تهیه پول و برگشت آن را داشته باشد.

4-   اگر فروشنده ترس دارد که نتواند تمام قیمت را در مدّت معیّن پس دهد شرط نماید که اگر مثلاً یک دوم یا یک سوم یا سه چهارم پولت را دادم باز هم فسخ در کلّ کالای مورد معامله را داشته باشم .

5-   فروشنده می‌تواند قسمت یا بخشی از خانه ، مغازه ، ماشین ... خود را بیع و شرط نماید مثلاً : طبقه دوم منزل یا یک پنجم مشاع از منزل یا دو اتاق معیّن از منزل را بیع وشرط نماید و بقیه را اجاره دهد .

مثال: صاحب خانه قسمتی از منزل مثلاً یک پنجم آنرا به خریدار می فروشد به همان قیمت که پول پیش می‌گیرد  و شرط می‌کند که اگر تا سر سال مثلاً پول پیش را به او پس داد قسمت فروخته را باز پس گیرد سپس چهار پنجم دیگر خانه را به فلان مبلغ و مدّت اجاره می دهد.


6-   تصرّفات ناقل مثل بخشش یا فروش منزل یا کالای بیع و شرط شده برای خریدار تا قبل از انتهاء مدت فسخ در صورتی که مراد برگرداند نفس خانه یا کالا باشد جایز نبوده و حرام است و بهتر است به این امر در ضمن قرار داد تصریح گردد .

7-   فروشنده با خریدار شرط نماید که اگر خریدار بدون رضایت فروشنده و به شکل غیر‌مجاز مورد معامله بیع و شرط را فروخت ، فروشنده حق مطالبه مثل در اشیاء مثلی یا قیمت در اشیاء قیمی را از خریدار دارد.

8-   اگر شیء بیع و شرط شده ، بعد از قبض در دست مشتری تلف شود ، مشتری ضامن مثل یا قیمت آن است و بهتر است به این امر در ضمن قرارداد تصریح گردد.

9-   شروطی را که خریدار و فروشنده توافق می‌کنند برای آنکه الزام آور باشد باید در ضمن معامله ذکر شود ، نه آنکه بعد از پایان یافتن معامله شروطی را مقرّر نمایند یا آنکه در پیش گفتگوی معامله شروطی را ذکر نمایند ولی معامله مبنی بر آن واقع نشود .

10- منافع ودرآمد کالا از زمان بیع و شرط تا زمان فسخ متعلّق به مشتری است همچنان که منافع ودرآمد عوض مخصوص فروشنده است.